ABD ile İsrail’in İran’a karşı savaşı Şubat ayının sonunda başladığında, tesirleri yalnızca Orta Doğu ile sonlu kalmadı. Çatışma, ticari deniz nakliyatını ve dünya genelinde mal akışını aksattıkça petrol fiyatları yükseldi, bu da enflasyonu artırdı ve global piyasaları sarstı.
Belirsizlik periyotlarında sıkça olduğu üzere, birtakım yatırımcılar gelişmekte olan piyasalardaki daha riskli yatırımlardan uzaklaşarak klâsik olarak inançlı liman sayılan ABD dolarına yöneldi.
Bu durum birçok para ünitesini etkiledi – kimileri bedel kaybetti, kimileri daha dalgalı bir seyir izledi ve birkaçı ise güçlendi.
Brezilyalı ekonomist ve danışmanlık şirketi APCE’nin başındaki André Perfeito, petrol fiyatının “herkesi etkilediğini… kurların da dalgalanmasının da bu etkiyi artırabildiğini” söylüyor.
Peki, ekonomiyi etkileyen öteki faktörlerle birleştiğinde bu kur dalgalanmaları ülkeler ve vatandaşları için ne manaya geliyor?
En çok etkilenenler
Güç gereksiniminin büyük kısmını, bilhassa de petrol ithalatçısı eden ülkeler, para üniteleri baskı altında kalanlar ortasında yer alıyor.
Bunlar ortasında Hindistan, Endonezya, Filipinler, Tayland ve Mısır bulunuyor.
Bu ülkeler, artan yakıt maliyetleri ve süregelen döviz kıtlığı nedeniyle yine baskı altına girdi.
Yatırımcıların paralarını ABD dolarına kaydırmasıyla bu para ünitelerine olan talep düştü ve pahaları zayıfladı.
Bu da dolar cinsinden borçların geri ödenmesini daha kıymetli hale getirdi.
Hürmüz Boğazı’ndaki nakliyeciliğin aksaması nedeniyle etkilenen petrol ve öteki eserler de ekseriyetle dolar üzerinden fiyatlandırılıyor.
Bir para ünitesi kıymet kaybettikçe ithalat izafî olarak daha değerli hale geliyor; bu durum güçten plastik ve gübreye kadar pek çok alanı etkiliyor.
Bu da marketlerdeki besin ve günlük eserlerin fiyatlarına yansıyor.
Hindistan’da rupi, savaşın başlangıcından bu yana ABD doları karşısında yaklaşık %5 kıymet kaybetti ve petrol fiyatları yükseldikçe tekraren rekor düşük düzeylere indi.
Hint para ünitesi esasen çatışmadan evvel de zayıflıyordu ve savaşın tesiri bu eğilimi daha da güçlendirdi.
Bazı merkez bankaları, faiz oranlarını artırarak ve para ünitelerini desteklemek için dolar rezervlerinin bir kısmını satarak karşılık verdi.
Endonezya Merkez Bankası, rupiye olan talebi artırmak için tekraren dolar satarak ve kendi para ünitesini satın alarak bu iki tedbiri de uyguladı.
Faiz oranları yükseldiğinde tasarruflardan elde edilen getiri artar, fakat bu birebir vakitte konut kredileri ve öteki borçların geri ödemelerinin de yükselmesi manasına gelir.
Dalgalı lakin yükseliş eğiliminde
Başka bir para ünitesi kümesi ise her iki tarafta de keskin dalgalanmalarla daha oynak bir seyir izledi.
Güney Afrika, Kolombiya, Şili ve Meksika bu kategoriye giriyor.
Bu para üniteleri ekseriyetle global piyasa hassaslığına güçlü reaksiyon verir: Yatırımcılar dolar üzere inançlı limanlara yöneldiğinde zayıflar, fakat emtia fiyatları yükseldiğinde ya da risk iştahı geri geldiğinde süratle toparlanabilirler.
Brezilya ve Malezya üzere kimi güç ihracatçıları, artan petrol fiyatlarından kısmen yarar sağladı; bu da ihracat gelirlerini artırarak yatırımcı ilgisini destekledi.
Goldman Sachs ve Bank of America üzere bankalar, Nisan ayında müşterilerine yönelik raporlarında Brezilya devlet tahvilleri ve şirket paylarına güçlü talep olduğunu vurguladı; Goldman Sachs, Brezilya’yı en düzgün gelişmekte olan piyasa tercihi olarak gösterdi.
Ancak Memleketler arası Finans Enstitüsü Latin Amerika Araştırma Başkanı Martín Castellano, yüksek güç fiyatlarının Brezilya’da enflasyonu artırabileceğini, bunun da faiz indirimlerini geciktirerek sermaye akışlarını etkileyebileceğini söylüyor.
Brezilya ayrıyeten akaryakıt ve dizel üzere rafine eserleri ithal ediyor, bu da yurt içindeki yakıt maliyetlerini artırıyor.
Brezilya yatırım idaresi şirketi XP’nin ekonomisti Luiza Pinese buna ek olarak son raporunda Ekim ayındaki başkanlık seçimi öncesindeki siyasi belirsizliğin “döviz kurundaki risk primini artıracağını” yazdı.
Ayrı bir para ünitesi kümesi ise farklı nedenlerle daha dirençli kalmayı başardı.
Çin’in para ünitesi, sermaye denetimleri ve keskin dalgalanmaları sınırlayan siyaset müdahaleleri sayesinde görece istikrarlı kaldı.
Bu tedbirler ortasında ülkeye giren ve çıkan para akışına getirilen kısıtlamalar ve merkez bankasının yuanın kurunu yakından yönetmek için direkt müdahaleleri yer alıyor.
İran savaşı başladıktan bu yana dolara karşı en güzel performans gösteren para ünitelerinden biri olan Rus rublesi de yüksek güç gelirleri ve sıkı sermaye denetimleriyle desteklendi.
Bu denetimler ortasında ihracatçıların döviz gelirlerini rubleye çevirmelerini mecburî kılan tedbirler ve ülkeden para çıkışını sınırlayan kısıtlamalar bulunuyor.
Gelişmiş ekonomiler ne durumda?
Krizin başlangıcında yatırımcılar inançlı liman arayışına girince klâsik inançlı para üniteleri bedel kazandı.
ABD doları ve İsviçre frangı tepe yaptıktan sonra savaş öncesine benzeri düzeylere geri çekildi.
Norveç kronu üzere petrole bağlı para üniteleri ise yükselen petrol fiyatlarından kıymetli ölçüde takviye aldı.
Ancak Japon yeni, tipik bir inançlı liman para ünitesi üzere davranmadı ve Japonya’nın ithal güce büyük ölçüde bağımlı olması nedeniyle paha kaybetti.
Kanada ve Avustralya dolarları da ham petrol, gaz, metaller, demir cevheri ve kömür üzere ihraç ettikleri emtiaların fiyatlarının yükselmesinden faydalandı; lakin global büyüme ve ticaret tansiyonlarına ait telaşlar bu kazanımları sınırladı.
Euro ve İngiliz sterlini de yüksek güç maliyetleri, kalıcı enflasyon ve Avrupa genelinde yavaşlayan büyümeye ait telaşlar nedeniyle dalgalanmalar yaşadı.
Sırada ne var?
Ekonomistler, İran’a yönelik birinci hava hücumlarının yatırımcıları daha inançlı varlıklara yönlendirerek doları güçlendirdiğini, lakin ABD para ünitesinin o vakitten bu yana zayıfladığını ve bunun gelişmekte olan piyasalar için yararlı olabileceğini söylüyor.
İngiltere merkezli global yatırım şirketi AllianceBernstein’ın ekonomistleri, yakın tarihli bir raporda “Daha zayıf bir dolar çoklukla daha gevşek para şartları, gelişmekte olan ülkelerde faiz indirimleri için daha fazla alan ve daha düşük riskten kaçınma manasına gelir – bunların hepsi gelişmekte olan piyasalar için olumlu” dedi.
Ayrıca gelişmekte olan iktisatların borçlarının kıymetli bir kısmının dolar cinsinden olması ve kilit emtiaların da dolar üzerinden fiyatlanması nedeniyle doların rolünün merkezi olmaya devam ettiğini de belirtti.
Bu nedenle daha zayıf bir dolar çoklukla bu iktisatların görünümünü güzelleştirir.
Ancak IMF, Nisan ayında İran savaşından kaynaklanan devam eden aksaklıkların global ekonomiyi zayıf büyüme ve daha yüksek enflasyonun birleştiği “olumsuz” senaryoya yaklaştırdığı ikazında bulundu.
Bu senaryoda, yani petrol fiyatlarının yüksek kalması, enflasyonun daha az istikrarlı hale gelmesi ve finansal şartların sıkılaşması durumunda, global büyüme yıllık %3,1 yerine %2,5 olabilir ve enflasyon da %4,4 yerine %5,4’e çıkabilir.
IMF ayrıyeten daha önemli bir senaryoyu da inceledi: Bu daha karamsar senaryoda global büyüme %2,0’ye düşerken enflasyon %6’nın üzerine çıkıyor.
Kurumun iddialarını Temmuz ayında tekrar güncellemesi bekleniyor.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan evvel çeviriyi bir BBC gazetecisi denetim etti. .
Kaynak: Son Dakika
